Мирас һәм хәтер

Батырша кыска гомер кичергән, ләкин аның турындагы хәтер сүрелмәгән. Аның турында тарихчылар яза, кулъязмаларын музейда саклыйлар, аның хөрмәтенә урамнар һәм мәчетләр атыйлар. Түбәндә — Батырша мирасы бүген ничек яшәве турында.

Тарихчыларның бәяләмәләре

Тикшеренүчеләр Батыршада барыннан да элек мәгърифәтче һәм публицист күрәләр; аның вәгъзенәмәләре һәм хатлары кыйммәтле тарихи чыганакларга әверелде.

Ризаэтдин Фәхретдин

татар тарихчысы һәм мәгърифәтчесе, Ырынбур мөселман диния нәзарәте мөфтие

Батырша турында язган беренче тикшеренүчеләрнең берсе. Фәхретдин мулланың чын исеме — Габидулла Туктаргали улы (Галиев) дип раслаган һәм аны мөселманнар арасында хөрмәт ителгән галим кеше итеп тасвирлаган. Ул хакимият куркуының бу тарихны озак елларга тындырганын билгеләп үткән.

С. М. Соловьев

XIX гасыр рус тарихчысы, «Борынгы заманнардан Русия тарихы» хезмәте авторы

Әле XIX гасырда ук Батыршага зур тарих фәне игътибар итә. Соловьев хезмәтенә күрсәткечтә Батырша «1755 елгы Башкорт бунтының төп гаеплесе» дип атала, аның Яшерен канцеляриядә бунт сәбәпләре турындагы сүзләре аерым билгеләп үтелә. Бу, башкорт авылы мулласы турындагы хәбәрнең Русия тарихының төп хезмәтендә дә урын алганын күрсәтә.

А. П. Чулошников

совет тарихчысы, «Восстание 1755 г. в Башкирии» тикшеренүе авторы

1940 елда 1755 елгы күтәрелешкә багышланган беренче махсус тикшеренүләрнең берсе чыга. Аның авторы архив документларын, шул исәптән Батыршаның хатларын һәм сорау алу материалларын фәнни әйләнешкә кертә. Нәкъ менә шушы хезмәттән күтәрелешне системалы өйрәнү башлана.

С. Х. Алишев

татар тарихчысы, татар халкының милли-азатлык көрәшен өйрәнүче

Тикшеренүче Батыршага аерым мәкаләләр һәм китаплар багышлаган. Ул мулла эшчәнлеген халыкның азатлык һәм дин өчен күп гасырлык көрәшенең ачык чагылышы дип, ә 1755 елгы вәгъзенәмәне изелгәннәрнең тавышы беренче мәртәбә шулкадәр тулы яңгыраган документ дип бәяләгән.

И. Г. Акманов

тарихчы, XVII–XVIII гасырлардагы башкорт восстаниеләре белгече

Тарихчыларның бәяләмәләре һәрвакыт та тәңгәл килми. Мәсәлән, И. Г. Акманов Батыршаның икеләнүчәнлеге сәбәпле хәрәкәтне аның исеме белән атау дөрес түгел дип санаган. Ләкин чор документлары һәм тикшеренүчеләрнең күпчелеге — Соловьевтан алып хәзерге авторларга кадәр — нәкъ Батыршаны күтәрелешнең идеологы һәм илһамландыручысы дип атыйлар.

Хәтер урыннары

Батырша турындагы хәтер китапларда гына түгел, ә аның исемен йөрткән музейлар, һәйкәлләр, урамнар, мәктәпләр һәм мәчетләрдә дә саклана.

Музей

XVIII гасыр мәгърифәтчесе Габдулла Галиев (Батырша) музее

Иске Балтач авылы, Башкортстанның Балтач районы

2003 елның 30 августында ачыла. Музейда Батыршаның китапханәсендән мөселман хокукы һәм педагогика буенча сигез дистәгә якын кулъязма китап, шулай ук аның вәгъзенәмәсе һәм императрицага хатының фотокүчермәләре, мәгърифәтчегә багышланган рәсемнәр һәм скульптуралар саклана.

Һәйкәл

Батырша образы рәссамнар һәм скульпторлар иҗатында

Иске Балтач музее экспозициясе

Батыршаның скульптура сурәтләре заманча осталар тарафыннан эшләнгән. Алар килүчеләргә тарихчылар һәм рәссамнар күз алдына китергәнчә, мулла-мәгърифәтченең йөзен искә төшерә.

Урам

Батырша исемендәге урамнар

Зинино авылы (Уфа составында), Иске Балтач авылы

1999 елда Балтач районы үзәгенең яңа урамнарыннан берсенә Батырша исеме бирелә. Зининодагы Батырша Алиев урамы да бар — аның исемен йөрткән шәһәр урамнарының берсе.

Мәктәп

Габдулла Галиев — Батырша исемендәге урта мәктәп

Югары Карыш авылы, Балтач районы

1999 елда, Батырша мәдрәсәсенең 250 еллыгы уңаеннан, аның туган авылындагы мәктәпкә аның исеме бирелә һәм истәлекле таш куела.

Мәчет

Батырша исемендәге мәчет

Иске Балтач авылы, Энергетиклар урамы

Район үзәгендә Батырша хөрмәтенә аталган мәчет эшли. Диндарлар өчен ул мәгърифәтченең рухи мирас белән бәйләнешне символлаштыра.

Табигать объекты

«Батырша урманы», «Батырша күле»

Югары Карыш авылы әйләнә-тирәсе

Халык хәтерендә Батырша исеме белән бәйле урыннар сакланган: «Батырша урманы», «Батырша күле», «Батырша чокыры» — аларның атамалары буыннан-буынга күчә.

Цитаталар

XVIII гасырдан безгә килеп җиткән сүзләр һәм тикшеренүчеләрнең аларга биргән бәяләмәләре.

«Әй, дөрес игътикадлы, пакь динле мөэминнәр, катланыгыз! Берләшегез! Берләшегез! Газилык атларыгызны һәм коралларыгызны яраклагыз! Ук, кылыч, сөңге һәм ни кирәк — хәлегез кадәренчә хәзерләнегез!»
— «Өндәмә» вәгъзенәмәсеннән, 1755 ел

«Әгәр дә падишаһ халкын җәбердән саклау вазифаларын үтәми икән, салымнар даими үзгәреп, яңалары өстәлеп тора икән, мөселманнар, хәлгә кереп, диндәшләренә ярдәм итәргә һәм динебезне шәригать кушканча бөекләтергә тиешләр.
— Батыршаның императрица Елизавета Петровнага хатыннан, 1756 ел

Батырша, башкорт мулласы, 1755 елгы Башкорт бунтының төп гаеплесе; аның Яшерен канцеляриядә бунт сәбәпләре турындагы сүзләре.
— С. М. Соловьевның «Борынгы заманнардан Русия тарихы» әсәренә күрсәткечтән

Хәзерге вакытта искә алулар

Батырша турында әле дә сөйлиләр, язалар, фильмнар төшерәләр. Аның исеме китапларда, энциклопедияләрдә һәм фәнни конференцияләрдә очрый.

Китаплар һәм романнар

Батырша образы Зәкир Рәхимовның «Батырша» тарихи романында гәүдәләндерелгән. Аңа махсус тикшеренүләрне А. П. Чулошников, С. Х. Алишев һәм башка тарихчылар багышлаган; Батырша исеме С. М. Соловьевның «Борынгы заманнардан Русия тарихы»на кергән.

Энциклопедияләр

Батырша турында Зур совет энциклопедиясе, шулай ук Татар һәм Башкорт энциклопедияләрендә мәкаләләр бар.

Фәнни конференцияләр

2005 елның 17 маенда Казанның Ш. Мәрҗани исемендәге Тарих институтында Батырша күтәрелешенең 250 еллыгына багышланган төбәкара фәнни-гамәли конференция узды. Истәлек чаралары Иске Балтачта да уза.

Фильмнар һәм матбугат

«Равнина надежд Батыршаха Алиева» дигән документаль фильм төшерелде; республика матбугатында Батыршаның тормышы һәм мирасы турында даими мәкаләләр басыла.

Батырша мирасы — барыннан да элек аның сүзе: бүгенге көнгә кадәр сакланган вәгъзенәмәләре, хатлары һәм китаплары. Алар мулла-мәгърифәтченең төп һәйкәле булып кала; аның тормышы турындагы мәгълүматлар чыганакларда төрлечә бирелә, шуңа күрә аерым даталар монда «чама белән» яки «төрле чыганаклар буенча» дип күрсәтелә.