Тарихтагы урыны

XVIII гасыр уртасына Идел белән Урал арасындагы җирләр күп халыкларның йорты була: башкортлар, татарлар, казакълар һ. б. Аларны ислам дине, үз теле һәм гореф-гадәтләре берләштерә. Ләкин Русия империясе составында аларның хәле авыр була: күпсанлы салымнар һәм йөкләмәләр, чиновникларның һәм гаскәриләрнең золымы, дингә каршы кысым.

1730 нчы еллар ахырыннан хөкүмәт «чит ил» халыкларын христианлаштыруның максатчан сәясәтен алып бара. 1731 елда Зөядә Яңа чукындыру конторасы булдырыла. Мөселманнарны һәм мәҗүсиләрне көчләп һәм вәгъдәләр белән чукындыралар: яңа чукынганнарның бурычларын кичерәләр, рекрутлыктан һәм салымнардан азат итәләр, ә баш тартканнарны кыерсыталар. 1742–1743 елларда империянең төрле төбәкләрендә биш йөз илледән артык мәчет җимерелә.

Халык өстенә яңа йөкләмәләр төшә: 1754 елда хөкүмәт тозга дәүләт монополиясен кертеп, башкортларны аны бушлай алу хокукыннан мәхрүм итә. Ризасызлык еллар буена туплана — бу ачуны сүзгә сала алырлык кеше генә җитми иде. Шундый кеше Батырша була.

1755 елның март–май айларында Батырша «Өндәмә»не (аны «Тәхризнамә» дип тә атыйлар) — Русиядәге барлык мөселманнарга юллап, тугыз биттән торган вәгъзенәмә яза. Ул аны Габидулла Мәзгытдин исеменнән төзеп, үз заманының авырлыкларына карата Коръән аятьләрен һәм хәдисләрне аңлата.

Батырша изелү картиналарын сурәтли: авыр салымнар, чиновникларның һәм старшиналарның башбаштаклыгы, көчләп чукындыру, мәчет төзергә тыю. Ул мөселманнарны берләшергә, корал әзерләргә һәм динен яклап күтәрелергә чакыра. Вәгъзенәмәне аның шәкертләре күчереп, авылларга — Уфа өязе буйлап, Казан губернасына, казакъ далаларына тараталар.

Тарихчылар бу документка югары бәя бирәләр. Н. А. Фирсов «Өндәмә»не фетнәчеләр манифесты дип атаса, С. М. Васильев — 1755 елгы күтәрелешнең программасы дип саный.

Батыршаның нияте буенча, чыгыш 1755 елның 3 июлендә башланырга тиеш була. Ләкин вакыйгалар алданрак бара: 15 майда Бөрҗән вулысы башкортлары руда экспедициясе башлыгы Брагинны үтерәләр, 18 майда Исәт юлындагы Сапсал ямын тар-мар итәләр. Шушы көннән күтәрелеш төрле урыннарда кабынып китә.

1755 елның август–октябрь айларында болалар Ногай юлын колачлый: фетнәчеләр заводларга, кальгаларга һәм почта станнарына һөҗүм итәләр. Хәрәкәтнең икенче үзәге — Гәйнә вулысы: анда 27–28 августта старшина Әбдүк Хуҗагулов үтерелә, Уфага һәм Көңгергә поход өчен отрядлар туплана, ләкин 1 сентябрьдә Кызыл Ярдагы җыен яңа старшина Туктамыш Ижбулатов тарафыннан куып таратыла.

Күтәрелеш регуляр гаскәрләр белән басыла. Шулай да ул хакимиятне сәясәтен йомшартырга мәҗбүр итә: 1755 елның 3 сентябрендә чукынмаганнарны кыерсытуны чикләгән указ чыга, ә 1756 елның 23 августында мөселманнарга яңадан мәчет төзергә рөхсәт бирелә. Көчләп чукындыруның төп илһамландыручылары — Казан епискобы Лука Канашевич һәм Тубыл митрополиты Сильвестр Гловацкий — башка епархияләргә күчереләләр.

1756 елның ноябрендә, Мәскәүдә тикшерү астында булганда, Батырша барысын язмача бәян итәргә ризалык бирә — аның үтенечен императрицаның үзе укыр дигән өмет белән. 4–21 ноябрьдә ул хат яза, көн саен текстны күчереп, шомартып. Нәтиҗәдә мөселманнарның изелүләре — салымнар, тоз монополиясе, көчләп чукындыру, старшиналарның башбаштаклыгы турында тыныч һәм җентекле бәян ителгән хат туа.

«Гарызнамә» чорның иң мөһим документларыннан берсенә әйләнә. Татар әдәбият белгече Мәсгуд Гайнетдинов аны XVIII йөз татар әдәбиятының беренче мемуар ядкәре дип атый.

Бу хат Батыршаның кем булуын күрсәтә: ул гади фетнәче түгел, ә халык бәлаләре турында хакимияткә турыдан-туры — төрмә камерасыннан, гомере бәрабәренә булса да — әйтергә кирәклегенә ышанган мәгърифәтче.