Тәрҗемәи хәле

Аның тарихка кергән исеме — Батырша (шулай ук Батыршаһ). Чыганакларда төрле вариантлар очрый: Габдулла Алиев, Батырша Алиев, Абдулла Мязгалдин, Габидулла. Татар тарихчысы һәм мәгърифәтчесе Ризаэтдин Фәхретдин фикеренчә, мулланың чын исеме — Габидулла Туктаргали улы (Галиев). Халык исә аны Батырша дип йөрткән.

Ул чама белән 1710–1715 елларда (төрле чыганаклар буенча — 1709 елдан 1717 елга кадәр) 1690 нчы еллар башында йомышлы татар-мишәрләр нигез салган Карыш авылында туа. XVIII гасыр уртасында авылда утыз биш тирәсе хуҗалык була. Авыл Уфа өязе Себер юлына кергән; хәзерге вакытта бу — Башкортстанның Балтач районы Югары Карыш авылы.

Киләчәк мәгърифәтченең әтисе — 1702 елда Карышка күчеп килгән абыз (мулла) Туктаргали Дусалиев. Малай мөселман гаиләсендә, бала чактан ук иман һәм китап белеме белән әйләндерелгән хәлдә үсә.

Габидулла беренче дәресләрне әтисеннән ала. Аннары ул Тайсуган авылындагы (хәзер Татарстанның Әлмәт районы) Габдеррахман мулла мәдрәсәсендә укый — бу үз заманының иң укымышлы кешеләреннән берсе, гарәп әдәбияты һәм ислам тәгълиматлары укытучысы.

Остаз киңәше буенча егет белемен Казан өязе Ташкичү авылына (хәзер Арча районы) барып, мәшһүр мулла, киләчәктә Ырынбур ахуны Габдессәлам Ураев (Уразмөхәммәд) янында камилләштерә. Аның җитәкчелегендә Батырша ун ел чамасы (якынча 1734–1744 еллар) гарәп теле, Коръән, мөселман хокукы һәм дин белеме өйрәнә.

Ике остазы да сүз осталары һәм шагыйрьләр була. Алар шәкертләргә дин нечкәлекләрен генә түгел, ә тирә-яктагы хәлләрне аңларга, хөррият һәм намус хисе тәрбияләргә дә ярдәм иткәннәр — нәкъ менә шушы дәресләр Батыршаның киләчәк юлын күпкә билгеләгән.

Укуны тәмамлагач, Батырша берничә ел Гәйнә вулысында (Күземьяр-Байавыл авылы, хәзер Пермь краеның Барда районы) һәм Исәт провинциясендә — старшина Мөслим Аширов чакыруы буенча Мөслим авылында (хәзер Чиләбе өлкәсе) балалар укыта, мулла хезмәтен башкара.

Чит якларда биш ел йөргәннән соң, Батырша туган Карышына кайта. Авылдашлары аны мулла итеп сайлыйлар. Ул мәдрәсә ача, анда унбиш шакиртка кадәр укый: шәкертләр янәшә авыллардан гына түгел, Казан һәм Көңгер өязләреннән, Исәт провинциясеннән дә килә. Аның йорты мәгърифәт үзәгенә әйләнә, мулланың сүзе әйләнә-тирәдә зур көчкә ия була.

1754 елда Батыршаны Себер юлының ахуны итеп куярга тәкъдим итәләр, ләкин старшина Яныш Абдуллин каршы килеп, бу урынга башка кеше билгеләнә. Батырша халыкка өйрәтергә һәм язарга дәвам итә. 1755 ел язында ул мөселманнарны динен һәм хокукларын якларга чакырган мәшһүр «Өндәмә»сен иҗат итә, тиздән күтәрелешнең рухи илһамландыручысына әйләнә.

Аның хатыны — Мөслим авылыннан Зөлхәбирә Хәсәнова. Гаиләдә Таҗетдин улы, Зәләйха һәм Салиха кызлары үсә.

Күтәрелеш басылганнан соң катнашучыларны эзәрлекләү башлана. 1755 елның 1 сентябрендә Батырша, көрәштәшләренең кулга алынуын белгәч, гаиләсе һәм якын шәкертләре белән урманнарга китә. Ул диярлек бер ел качып йөри, 1756 елның 8 августында Әзекәй авылында (хәзер Башкортстанның Борай районы) старшина Сөләйман Диваев күрсәтмәсе буенча кулга алына.

Санкт-Петербургка барган юлда, 1756 елның 1 октябрендә, Муром шәһәре янында Батырша качу омтылышы ясый: богауларны чишеп, урманга ташлана, ләкин тотып алына. Мәскәүдә, Яшерен канцелярия төрмәсендә, ул 1756 елның 4–21 ноябрендә мәшһүр «Гарызнамә»сен — мөселман халыкларының изелүләрен җентекләп тасвирлаган императрица Елизавета Петровнага хат-үтенечен яза.

1757 ел уртасында аны камчы белән суктырып, борын тишеген ертып, гомерлек төрмәгә хөкем итәләр. Батыршаны Нева башланган утраудагы Шлиссельбург кальгасына — империянең иң каты төрмәләреннән берсенә ябалар. 1762 елның 24 июлендә ул сакчылар белән бәрелештә һәлак була: балта тартып алып, берничә сакчыны яралый. Тарихчы М. Н. Гернет версиясе буенча, тоткынны сакчылар үзләре үтергән булуы да мөмкин. Үлеменең төгәл шартлары билгеле түгел.

Гаилә язмышы да фаҗигале була: Таҗетдин улы тикшерү чорында ук вафат була, ә хатыны Зөлхәбирәне һәм кызларын көчләп чукындырып, монастырьга урнаштыралар.